طرح سوم

از اظهار لطف دوستان صمیمانه سپاسگزارم و امیدوارم که این کتاب مورد استفاده قرار گیرد.

این کتاب، که دلایل انتخاب آن را با بحثی انتقادی با عنوان "فقدان نظریه در معماری معاصر ایران" در مقدمه آورده ام به واقع نوعی ترجمه و تدوین است. مبنای کتاب، همان کتاب معروف کیت نسبیت Theorizing a New Agenda for Architecture است که در آن به گرداوری متون برجسته ی نظریه ی معماری به ویژه در دوران پسامدرن پرداخته و در آغاز هر مقاله نیز درامدی کوتاهی نوشته است. به علاوه، وی به تالیف متنی جامع (حدود 60 صفحه) به عنوان مقدمه ی کتاب پرداخته که بسیار آموزنده و جالب است. در واقع، من این متن مقدمه را که البته ترجمه ی آن بالغ بر 100 صفحه ی فارسی است به عنوان متن اصلی برگزیدم. اما نظر به گستردگی اصطلاحات، اشارات، نام ها و نیز مطالبی که برای مخاطبین ایرانی نا آشنا مینمود، و نظر به ارجاعات مکرر به متن مقالات ِ گرداوری شده در کتاب،  در ضمیمه ی اول درامدهای کوتاه مقالات را آوردم. به علاوه، جهت حل مشکل برای تمامی ارجاعات نا آشنا تعلیقات و تصاویری را تدوین کردم، که البته از منابع  متعدد و با صرف وقت و دقت زیاد انجام گرفت و در اصل بیش از 100 صفحه را تشکیل می داد اما به صلاحدید نشر نی مبنی بر کاهش حجم کتاب و نیز قیمت تمام شده و با همراهی دوست عزیزم افشین جهاندیده بیشتر آنها حذف شدند. این قسمت ضمیمه ی دوم است.

امیدوارم که این کتاب، با مطالبی که اغلب برای نخستین بار در حوزه ی نحیف نظریه ی معماری در ایران مطرح می شوند، حداقل گامی باشد در راه گشایش و تکوین "طرح سوم" در عرصه ی نظر و عمل معماری معاصر ایران.

هزار و یک خانه 

ـ هزار و یک خانه برای هزار و یک خانه باش (صاحب خانه). هر کسی در خانه ای خانه می کند که از آن اوست. نه آن که صاحب ِ آن خانه است، بلکه باشنده ِ آن خانه است. من با این خانه ها سودای فراچنگ آوردن ِ گوهر خانه را دارم. گوهر خانه اگر چه در باشیدن، در ـ جهان ـ هستن، سرپناهیدن، آرامیدن، خیال کردن، گذشته و حال و آینده را این ـ همانیدن، تجربه کردن واقع است، اما هر کسی را خانه ای است که دیگری را آن خانه خانه نیست. من بر آنم تا در ساحت مفاهیم آغازین خانه، خانه ی هر کس را طرح اندازم.

ـ این خانه ها اما برای "کس" ها نیستند، بلکه خانه های "چیز" ها هم هستند. اگر که هر کسی خانه ی خود را دارد، هر چیزی هم خانه ی خود را دارد.

ـ  این خانه ها اگر چه خیالین اند، اما خیالی نیستند. آنها واقعی اند. خانه هایی که هنوز ساخته نشده اند، اما ساخته می شوند. این خانه ها  زیر آسمان و روی زمین می ایستند. پس هستند. شاعرانه خانه هایی برای زیستن.

ـ  خانه ها، اگرچه هر یک نامی دارند، اما من آن ها را بی نام رها می کنم تا خواننده/بیننده هر خانه را خود بنامد و خانه باش را بیابد. این خانه ها خانه هایی هنوز بی خانه باش اند،تا خواننده بی خانمان هایش را در آن ها خانه کند.

خانه ی اول

خانه ای هزار در. هیچ کس تصوری روشن و واضح از این خانه ندارد. حتی خانه باش هم . این خانه را شاید بشود برای کسی توصیف کرد، یا این که خانه باش از ان بگوید، اما نمی شود آن را ترسیم کرد، چرا که از خط و صفحه می گریزد، و به نقشه تن نمی دهد.

برای رفتن به درون خانه، خانه باش از چند کوچه و گذر می گذرد. یک دیوار بلند آجری که دانه دانه های آجرش هویداست، و چند درخت پراکنده که از بالای دیوار سرک می کشند، و چند بوته گل، آنسو را بر این سو سد کرده اند. یک باریکه راه خاکی، با چند پیچ و منحنی، دم ِ سایه ی دیوار، به یک ستون بتنی می رسد. از دور تنها این ستون و بازی آن با آفتاب هویداست. نزدیک که می شوی، دهانه ای با چندین پله که از دل زمین بالا می آیند، رخ می نماید.

این جا ورودی خانه است. پله ها را که پایین می روی ـ پله هایی که هر بار تعداد، عرض، عمق و سمت و سوی شان تغییر می کند ـ به یک دالان می رسی. این دالان ِ هزار شکل، هر روز به گونه ای است. گاهی آسمان را می شود از لای سقف ِ شیشه ای آن دید، گاهی می توان تنفس زمین را زیر پا حس کرد، یا صدای آب خوردن ریشه های درخت مجاور را شنید، یا بوی رطوبت را استنشاق کرد و مزه ی خاک را چشید. در طول این مسیر، چند فرورفتگی دید را به حیاط هایی می برند که در آن همه چیز هست: آب و درخت و باد و آسمان و پرنده و ... اما این دالان، که طی آن گاه چند ثانیه و گاه چند روز طول می کشد، به جایی نمی رسد، بلکه هر روز به جایی می رسد. یک روز سر از بالاخانه در می آوری، یک روز به حمام می رسی، روزی دیگر به پشت بام، یا به پستو، یا کتابخانه، یا به حوض اندرونی، یا سردابه. خانه باش این خانه را هر روز از جایی تجربه می کند، تا آن جا که نمی داند خانه اش همان است که دیروز بود یا نه. او آرزو می کند تا کاش یک بار از همان جایی به خانه شود که پیشتر شده بود.

و این تنوع ورود تصور خانه و ترسیم آن را ناممکن کرده است. گویا فضاها هر روز در هم می شوند، جا به جا می شوند، بالا و پایین می روند، تاریک و روشن می شوند، رنگ عوض می کنند، یا از نو ساخته می شوند.

اما این مطالعات که همانطور که گفته شد بیشتر مبتنی بر شهرهای آفریقای شمالی بوده است دارای مشکلات عدیده ای بودند. این تحقیقات تاکید نامتناسبی را بر اسلام به عنوان یک قدرت همه جانبه و مؤثر در شکل گیری شهرها داشته اند. به علاوه، آنها بر خصوصیات ویژه ای از این شهرها تاکید ورزیده و آن را برجسته نموده، به عنوان شهرهای ایده آل و آرمانی مطرح ساختند. در این راستا، وجوه دیگر شهری نادیده انگاشته شد. به اعتقاد آندره رایموند (Andre Raymond) حتی محققین مسلمان و عرب نیز انگاشت های اولیه ی شرق شناسان را برگرفتند، غافل از این که خصلت بیش تأکید شده ی "اسلامی" که شرق شناسان فرانسوی مبدع آن بودند ناشی از رویکرد آنها در تعریف هرگونه سیمای ویژه ی اعراب ِ متعلق به قلمرو استعماری آنها تحت عنوان "مسلمان" یا "اسلامی" بوده است، و حتی آنها تا قبل از سال 1960 به اهالی الجزایر نه با نام "الجزایری ها" که می توانست معمول و مرسوم باشد، بلکه با ارجاع به دین و مذهب آنها با نام "مسلمین" خطاب قرار می دادند، در حالی که خود استعمار شده ها استعمارگران را "اروپایی" می نامیدند و نه "مسیحیان"!

در دهه ی 1960، مفهوم "شهر اسلامی" تأسیس شده از سوی محققین فرانسوی از سوی محققین انگلیسی و امریکایی که بیشتر به مطالعه ی شهرهای شرقی تر پرداختند، مورد مناقشه قرار گرفت، و رویکرد جامع و چندبعدی جایگزین قرائت تک بعدی قبلی گردید. این محققین درصدد بودند تا شهرها را درون زمینه ی اجتماع و فرهنگ منحصر به فرد آن ها مورد مطالعه قرار دهند و شهر اسلامی را چونان موجودیتی فهم کنند که شکل دهنده ی آن تنها اسلام به عنوان یک دین نبوده، بلکه مجموعه ی متنوعی از عوامل اجتماعی ـ فرهنگی که مذهب یکی از آنها است، تأثیرگذار بوده است.

سی نمای معماری، یادداشت های من از فیلم هایی است که می بینم. من همه ی هنرها را در جوهر "فضا" و عمل "تخیل" یا "تصور" یکی می انگارم، و تفاوت ها را در شیوه های تبلور و تعین. بنابراین، سی نمای معماری، سودای اندیشیدن به همانندی های معماری / سینما دارد، یا شاید معمارانه های سینما.

همچون سیمرغ که سی مرغ است و سیمرغ، سینما هم سی نما است و سینما. اما سی نما ی ِ من، سی نمای ِ سینما است، تماشای ِ نما هایِ سینما. و اگر سینما، سی نما است، پس یک معماری ِ والا وباوقاراست، بنایی معظم و پر نما. و از این رواست که سینما معماری است.

فیلم: نام گل سرخ (1986)

بر اساس رمان امبرتو اکو

کارگردان: ژان ژاک آنود

ـ

بوطیقای کاشی

بوطیقای سنگ

بوطیقای آب

بوطیقای شن

لانه ی پرنده عملکردگرایی محض است، چرا که پرنده بر مرگ خود آگاه نیست.

سور فن

در سینما تنها یک شیوه ی اندیشیدن وجود دارد: اندیشیدن شاعرانه.

آندره تارکوفسکی

اگر تصویری که حاضر است ما را به اندیشیدن به تصویر غایب واندارد.... آنگاه هیچ تخیلی وجود نخواهد داشت.

گاستون باشلار

بسیاری از متفکران و معماران هستند که به جنبش معماری مدرن، البته همراه با ایراداتی که بر آن وارد می دانند، چونان پروژه ای ناتمام می اندیشند،‌طرحی که باید آن را بازخواند و قابلیت هایش را بازشناخت. و البته ارجاعات آنها و دلایلی که می آورند خواندنی است. در بدنامی (یا شاید بدنام کردن) جنبش مدرن البته فرافکنی هایی که سردمداران پسامدرنیسم معماری داشته اند نیز نقشی اساسی داشته اند. شاید اکنون نوعی بازخوانی انتقادی پسامدرنیسم معماری نیز ضرورت داشته باشد.

مثلا این تعبیر گیدیون شایسته ی توجه است که گفته:

این بدفهمی است که به جنبش مدرن چونان جنبشی که مطلقا علاقمند به تغییر است بیاندیشیم؛ سردمداران آن قویا بر نیاز به ثابتات یا اصول پایه آگاه بودند. برای نمونه می توان به پنج نکته ی لوکوربوزیه اشاره کرد.